शिक्षा समाज परिवर्तनको मूल आधार हो। कुनै पनि राष्ट्र वा समाजको विकासको प्रमुख सूचकका रूपमा लिइने शिक्षा केवल ज्ञान हस्तान्तरणको माध्यम मात्र होइन, यो व्यक्ति र समाजको समग्र रूपान्तरण गर्ने शक्तिशाली यन्त्र हो। आजको सन्दर्भमा शिक्षाको भूमिकामाथि पुनर्विचार गर्नु समयको माग भएको छ—विशेषगरी जब हामी समाजमा व्याप्त असमानता, विभेद, गरिबी र सामाजिक अन्यायसँग जुझिरहेका छौं। यिनै चुनौतीहरूका बीच “समाजवादी शिक्षा” को अवधारणा अगाडि आउँछ, जसले शिक्षालाई सामाजिक न्याय, समानता, समावेशिता र श्रमको सम्मानमा आधारित बनाउन आग्रह गर्दछ।
राजनीतिक परिवर्तनसँगै प्राप्त भएका शैक्षिक उपलब्धिहरूको रक्षा गर्दै समाजवादी शिक्षाको अभियानमा योजनाबद्ध ढंगले अगाडि बढ्नु आजको अपरिहार्य कार्यदिशा हो। आगामी शैक्षिक रणनीति दुई चरणमा अघि बढाइनु पर्छ—पहिलो चरणमा जनवादी क्रान्तिको उपलब्धिका रूपमा स्थापित शैक्षिक हक र अधिकारहरूको सुनिश्चित कार्यान्वयन, र दोस्रो चरणमा समाजवादी राज्य प्रणाली निर्माणको आधार तयार गर्ने समाजवादी शिक्षाको संस्थागत रूपान्तरण।
समाजवादी शिक्षाको सार र सन्देश :
समाजको दिगो विकास, सामाजिक न्याय, समता र समृद्धिको लागि शिक्षा नै सबैभन्दा प्रभावकारी साधन हो। शिक्षा प्रणालीले समाजमा विद्यमान असमानता, विभेद र अन्यायको अन्त्य गर्न सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। यस सन्दर्भमा “समाजवादी शिक्षा” एक यस्तो धारणा हो, जसले शिक्षा प्रणालीलाई समाजवादका आधारभूत मूल्यहरू—सामाजिक न्याय, श्रमको सम्मान, मानवीयता र समावेशीतामा आधारित बनाउन खोज्दछ।
समाजवादी शिक्षा केवल किताबी ज्ञान र परीक्षा–केन्द्रित प्रणालीमा सीमित हुँदैन। यसले सामाजिक चेतना, वैज्ञानिक सोच, श्रमको महत्त्व र व्यवहारिक सीप विकासमा जोड दिन्छ। यसको उद्देश्य व्यक्तिगत फाइदा होइन, सामाजिक हितमा आधारित चेतनाको विकास गर्नु हो। यसले सबै नागरिकलाई समान अवसर, सम्मान र विकासको अधिकार सुनिश्चित गर्दै शिक्षा प्रणालीलाई सामाजिक परिवर्तनको मूल आधार बनाउँछ।
नेपालमा समाजवादी शिक्षाको सान्दर्भिकता :
नेपालको सन्दर्भमा समाजवादी शिक्षाको आवश्यकता गहिरो र बहुआयामिक छ। यद्यपि संविधानले “सामाजिक न्याय र समान अवसर” को ग्यारेन्टी गरेको छ, व्यवहारमा शिक्षा क्षेत्रमा अझै गहिरो असमानता कायम छ। निजी र सार्वजनिक विद्यालयबीचको खाडल, शहरी–ग्रामीण विभाजन, वर्गीय विभेद तथा विभाजनकारी पाठ्यक्रमले सामाजिक समावेशीकरणमा अवरोध सिर्जना गरिरहेका छन्।
नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र वर्गीय विविधता भएको देशमा समाजवादी शिक्षा सामाजिक न्याय, दिगो विकास र समावेशी समाज निर्माणको माध्यम बन्न सक्छ। विगतका शैक्षिक आन्दोलनहरूले स्थापित गरेका एजेन्डाहरू संविधानमा समावेश गरिए तापनि कार्यान्वयनमा राजनीतिक इच्छाशक्ति र रणनीतिक स्पष्टता अझै अपुरो देखिन्छ। अतः शैक्षिक आन्दोलनलाई व्यवहारमा रुपान्तरण गर्ने कार्यदिशा तत्कालको आवश्यकता हो।
वर्तमान शिक्षा प्रणालीको स्थिति
संविधान २०७२ अनुसार आधारभूत शिक्षालाई अनिवार्य र मौलिक हकको रूपमा परिभाषित गर्दै संघीय संरचना अनुरूप शिक्षा प्रणालीको पुनःसंरचना गरिएको भए तापनि शिक्षाको मूल चरित्रमा अपेक्षित परिवर्तन देखिएको छैन। राज्यको न्यून लगानी, गैरजिम्मेवारिता र कमजोर निगरानीका कारण शिक्षा प्रणाली निजीकरण, व्यवसायीकरण हुँदै माफियाकरणसम्म पुगिसकेको छ।
शिक्षामा निजी क्षेत्रको आकर्षण बढ्दो छ, र जनवादी शिक्षा प्राप्तिको आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने विद्यार्थी संगठनहरूले पनि अहिले प्राप्त उपलब्धिहरूको विश्लेषण र कागजातिकरण गर्न नसकेको अवस्था छ। यसैले, सामाजिक उत्तरदायित्व बोकेको एक वैकल्पिक, न्यायपूर्ण र समावेशी शिक्षाको पुनरसंरचना अपरिहार्य भएको छ।
समाजवादी शिक्षाका मुख्य विशेषताहरू
समाजवादी शिक्षाको मूल सार तिनै मूल्यहरूमा केन्द्रित छ, जसले समानता, न्याय र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई बल दिन्छ। यसको मुख्य विशेषताहरू यसप्रकार छन्:
समान पहुँचको प्रत्याभूति — जात, वर्ग, क्षेत्र, लिङ्ग वा हैसियतका आधारमा हुने भेदभावको अन्त्य गर्दै सबैलाई समान शैक्षिक अवसर सुनिश्चित गर्नु।
श्रमको सम्मान — शारीरिक र मानसिक श्रम दुवैलाई महत्त्व दिँदै श्रमिकलाई समाजको निर्माणकर्ता मान्नु।
सामूहिक चेतना — “म” होइन “हामी” भन्ने भावना विकास गर्दै व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिनु।
सामाजिक उत्तरदायित्व — शिक्षित व्यक्ति समाजको सेवा र परिवर्तनका लागि प्रतिबद्ध हुनुपर्ने मूल्यको स्थापना।
लोकतान्त्रिक विचार, बहस र विविधता प्रति सम्मान — विचारको स्वतन्त्रता, सहिष्णुता र बहुलताको विकासमा जोड।
समाजवादी शिक्षाको कार्यदिशा :-
समाजवादी शिक्षालाई व्यवहारमा उतार्न स्पष्ट र योजनाबद्ध कार्यदिशाहरू आवश्यक छन्:
- समान पहुँच सुनिश्चित गर्ने नीति
सबैको लागि निःशुल्क, अनिवार्य र गुणस्तरीय आधारभूत शिक्षा।
सीमान्तकृत, दलित, आदिवासी, महिला र ग्रामीण क्षेत्रका बालबालिकाका लागि विशेष पहुँचको व्यवस्था।
डिजिटल शिक्षामा सबै वर्ग र भूगोलमा समान पहुँच।
- पाठ्यक्रम सुधार
रटुवामुखी शिक्षालाई हटाएर आलोचनात्मक, यथार्थपरक र जीवनोपयोगी शिक्षामा रूपान्तरण।
श्रम, मानव अधिकार, समावेशिता, लोकतान्त्रिक मूल्य, सहकार्य, र स्थानीय संस्कृति समेटिएको पाठ्यक्रम विकास।
- शिक्षकको भूमिका रूपान्तरण
शिक्षकलाई सामाजिक परिवर्तनको संवाहकको रूपमा हेरिनु।
समाजवादी मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र सहिष्णुता समावेश गरेर शिक्षक तालिममा सुधार।
शिक्षकको जीवनस्तर, पारिश्रमिक र पेशागत सम्मानमा वृद्धि।
- शिक्षा संस्थाको सामुदायिक साझेदारी
विद्यालय र समुदायबीच सशक्त सम्बन्ध विकास।
स्थानीय जनजीवन, भाषा, संस्कृति र आवश्यकता अनुसार विद्यालय सञ्चालन।
अभिभावक र स्थानीय निकायको सहभागिता प्रवर्द्धन।
- प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षा
शिक्षा र श्रम, सीप तथा उत्पादनलाई जोड्दै आत्मनिर्भरता निर्माण।
कृषि, हस्तकला, निर्माण, प्रविधि आदिमा सीपमूलक तालिम प्रवर्द्धन।
निष्कर्ष :-
समाजवादी शिक्षा केवल कुनै विचारधाराको प्रचार होइन; यो समतामूलक, न्यायपूर्ण र समावेशी समाज निर्माणको शिक्षा दर्शन हो। यस्तो शिक्षाले मात्रै सामाजिक रूपान्तरण सम्भव बनाउँछ। समाजलाई सहिष्णु, न्यायसंगत र साझा हितमा आधारित बनाउने अभियानमा समाजवादी शिक्षा एक सशक्त आधार बन्न सक्छ।
समाजवादी शिक्षा केवल शैक्षिक सुधारको नारा होइन—यो सामाजिक रूपान्तरणको स्पष्ट, जिम्मेवार र वैज्ञानिक दृष्टिकोण हो। यसले शिक्षा प्रणालीलाई समावेशी, श्रममैत्री र समाजप्रेमी बनाउँदै नयाँ पुस्तालाई सामाजिक उत्तरदायित्व, सामूहिक चेतना र समानताप्रति प्रतिबद्ध बनाउँछ।
अत : समाजवादी शिक्षालाई व्यवहारमा उतार्न सरकार, शैक्षिक संस्था, शिक्षक, अभिभावक, विद्यार्थी र सम्पूर्ण समाजको एकीकृत प्रयास अपरिहार्य छ। शिक्षा केवल भविष्य निर्माणको आधार मात्र होइन; यो वर्तमानमा विद्यमान अन्याय, विभेद र शोषणविरुद्धको संघर्षको शक्तिशाली हतियार पनि हो।
(लेखक : खत्री सिस्ने शिक्षा क्याम्पस रुकुमकोट, रुकुमपूर्वका स्ववियु अध्यक्ष एवम् अखिल (क्रान्तिकारी) रुकुम पूर्वका सचिव हुनुहुन्छ ।)
प्रतिक्रिया