नेपाल जस्तो सांस्कृतिक र भाषिक विविधताले भरिएको देशमा, व्यक्तिको असली सुन्दरता उसले धारण गर्ने व्यवहार र सोचाइबाट प्रकट हुन्छ। तर अहिले हाम्रो समाजमा शिक्षित भनिएका धेरै मानिसहरूको क्रियाकलापले चिन्ताजनक अवस्था देखिएको छ। झगडा, हानपिट, गालीगलौज, दादागिरी, र अरुलाई दबाउने प्रवृत्ति सामान्यजस्तै देखिन थालेका छन् ।
यस्ता व्यवहारले प्रश्न उठाउँछ — के यिनले साँच्चिकै शिक्षा पाए?
के साँचो शिक्षा यस्तै व्यवहार हो ?
स्पष्ट उत्तर हो — होइन। यस्ता व्यवहारहरू शिक्षाको होइन, असंवेदनशीलताको, अहंकारको र असल चरित्रको अभावको संकेत हुन्। यी प्रवृत्तिहरू मानवताको होइन, दानवी सोचको उपज हुन् ।
- वैज्ञानिक आधार: यस्तो व्यवहार किन देखिन्छ ?
१. शक्ति प्रदर्शन गर्ने मनोवृत्ति (शक्ति मोह)
डच समाजविज्ञानी गिर्ट होफस्टेडले बताउनु भएको छ कि शक्ति केन्द्रित समाजहरूमा व्यक्तिहरूले आफूलाई अरुभन्दा माथि देखाउन दबाव र डर देखाउने व्यवहार अपनाउँछन्।
त्यस्तै, अमेरिकी मनोविज्ञानी फिलिप जिम्बार्डोको स्ट्यानफोर्ड कारागार परीक्षण ले देखायो कि सत्ताको अनुभूति पाउने व्यक्तिहरू सजिलै कठोर, हिंसात्मक र अपमानजनक बन्छन् — चाहे तिनीहरू शिक्षित नै किन नहुन् ।
२. भावना बुझ्ने क्षमता (भावनात्मक बौद्धिकता) को कमी
मनोविज्ञानी डेनीएल गोलम्यानका अनुसार, बुद्धिको अंक (आईक्यू) मात्र जीवन चलाउन पर्याप्त हुँदैन। भावनात्मक बौद्धिकता (ईक्यू) आवश्यक पर्छ — जसले सहिष्णुता, संयमता, आत्मनियन्त्रण र सहकार्यको भावना दिन्छ।
ईक्यू कमजोर भएका व्यक्तिहरूले आफूमाथि भएको असहमति सहन सक्दैनन् र हिंसात्मक वा दादागिरीपूर्ण व्यवहार गर्छन् ।
३. बाल्यकालको असर
ख्यातिप्राप्त बालमनोविज्ञानी जाँ प्याजेले भन्नुभएको छ — बच्चाको प्रारम्भिक जीवनमा भोगिएका हिंसा, डर, अपमान र दुव्र्यवहारले उसको आत्मविश्वास र सामाजिक व्यवहारमा गहिरो असर पार्छ।
समयमै त्यसको समाधान नभए, ती पीडाहरू व्यक्तिको व्यवहारमा बाहिर झल्कन्छन् — झैझगडा, अपमानजनक भाषा, र आत्मप्रदर्शनको रूपमा ।- शिक्षित व्यक्ति भनेको कस्तो?
साँचो शिक्षित व्यक्ति भनेको: अरुलाई सुन्ने क्षमता राख्ने, - सहमत–असहमति स्वीकार गर्ने,
- कठोर परिस्थितिमा पनि धैर्य राख्ने,
- र आफ्नो व्यवहारबाट अरूलाई सम्मान दिने हो।
डिग्री प्राप्त गर्नु शिक्षा होइन। शिक्षा भनेको सोचको परिपक्वता हो। बोली र व्यवहारमा देखिने नम्रता, सहानुभूति र विवेक नै शिक्षाको वास्तविक रूप हो। - अब के गर्न सकिन्छ?
- विद्यालय र कलेजहरूमा जीवनपयोगी शिक्षा (जस्तो कि आत्मनियन्त्रण, शिष्टाचार, सहकार्यको अभ्यास) अनिवार्य गरिनुपर्छ।
- बालबालिकालाई सानो उमेरदेखि नै “मूल्य शिक्षाको” अभ्यास गरिनुपर्छ — जसले करुणा, सेवा र समझदारीको भावना विकास गर्छ।
- अभिभावक, शिक्षक र सामाजिक अगुवाहरूले आफैं उदाहरण बन्नुपर्छ — नम्रता, संयमता र इमानदारी प्रदर्शन गरेर ।
❖ निष्कर्ष: समाज बदल्न विज्ञान र विवेकको सहकार्य
जब विज्ञानले भन्छ — “दादागिरी कमजोरीको चिन्ह हो”,
र विवेक भन्छ — “शिष्टता नै शक्तिशाली गुण हो”,
तब हामीले स्पष्ट छनोट गर्नुपर्छ —
हामी कस्तो समाज चाहन्छौं?
शक्तिको डरले चल्ने समाज?
कि करुणा र बुद्धिले बढ्ने समाज?
शिक्षाले हामीलाई मानवता सिकाउनुपर्छ।
शिक्षाले हामीलाई विनम्र बनाउनु पर्छ, अहंकारी होइन।
शिक्षाले हामीलाई बहसमा होइन, संवादमा विश्वास गर्ने बनाउनु पर्छ।
हामी सबैले अब आफूबाट थालनी गरौं:- झगडाबाट होइन, संवादबाट समाधान खोजौं।
- दादागिरी होइन, सहिष्णुताको अभ्यास गरौं।
- शिक्षाको घमण्ड होइन, व्यवहारको नम्रता देखाऔं।
त्यही हो — साँचो शिक्षाको सार, र मानवताको जीत।
प्रतिक्रिया